Przypisy

1. Mezoameryka to uogólniając Ameryka Środkowa. Pojęcie to wprowadził w 1943 r. niemiecki antropolog Paul Kirchhoff aby wydzielić obszar położony między Ameryką Północną a Ameryką Południową. Mezoameryka jest też określeniem akademickim, związanym z badaniami nad grupami etnicznymi zamieszkującymi strefy kulturowe: Centralny Płaskowyż, północny Meksyk, wybrzeże Zatoki Meksykańskiej, Jukatan i Oaxacę, zob. Renata Faron-Bartels, Ludzie i bogowie Ameryki Środkowej, Wrocław 2009, s. 7, 197. W związku z nowymi odkryciami archeologicznymi i postępującymi pracami etnograficznymi trwają dyskusje na temat granic, chronologii i kultury Mezoameryki. Powszechnie określa się tym mianem obszar obejmujący środkowy i południowy Meksyk (bez stanów San Luis Potosi, Aguascalientes i części Guanajuato), Gwatemalę, Salwador, Honduras, Belize i zachodnią Nikaraguę. Mezoameryka zamieszkana była przez ludy posiadające rozmaite formy organizacji polityczno-społecznej oraz kultury duchowej, będące na różnym stopniu rozwoju ekonomicznego, posługujące się odmiennymi językami. Pomimo tego zróżnicowania, w wyniku długotrwałych wzajemnych wpływów – kontaktów handlowych, podbojów, migracji oraz oddziaływania na cały region kultury olmeckiej, a później miasta Teotihuacan ukształtowały się cechy wspólne, pozwalające wyodrębnić swoisty model kulturowy łączący grupy etniczne zamieszkujące Mezoamerykę, zob. Irena Curyło-González, Człowiek i świat wartości w Mezoameryce. Toltekowie, Majowie, Aztekowie, Warszawa 2001, s. 15.

2. Urodzony we Włoszech hiszpański historyk żyjący w latach 1457–1526, autor znanego dzieła De Orbe Novo (O Nowym Świecie), wydanego w 1530 r. w Alkali, zawierającego jego 8 wcześniejszych prac, opisujących historię hiszpańskich poczynań w Ameryce.

3. Elizabeth Hill Boone, Stories in Red and Black. Pictorial Histories of the Aztec and Mixtek, Austin 2000, s. 3.

4. Andrzej Tarczyński, Wartości i postawy w obliczu zderzenia systemów kulturowych. Hiszpańscy zdobywcy XVI wieku wobec Nowego Świata, Bydgoszcz 2001, s. 272–273.

5. Bernardino de Sahagún urodził się w 1499 lub 1500 r. Studiował na uniwersytecie w Salamance. Po przybyciu do Ameryki nauczył się języka, którym posługiwali się Aztekowie (nahuatl). Zbierał i spisywał informacje dotyczące kultury i historii indiańskiej. W swojej pracy korzystał m.in. z indiańskich współpracowników oraz ze specjalnie przygotowanych kwestionariuszy. Jego wysiłki zaowocowały powstaniem monumentalnego dzieła zatytułowanego Historia general de las cosas de Nueva España. Jest ono niejako kompendium na temat prekolumbijskiej kultury Azteków. Stanowi jedno z niewielu pełnych źródeł dotyczących tej tematyki. Jego dwanaście ksiąg zostało napisanych w języku nahuatl i hiszpańskim. Wiele fragmentów sporządzonych w hiszpańskim jest tylko streszczeniem odpowiednich części napisanych w języku nahuatl. Ponadto zawiera bogaty materiał ikonograficzny. Metody badawcze zastosowane przez mnicha oraz zawartość jego pism spowodowały, że mówi się o nim jako o pierwszym etnografie, zob. Kamila Baraniecka, Wprowadzenie, w: Bernardino de Sahagún, Rzecz z dziejów Nowej Hiszpanii. Księgi I, II, III, Kęty 2007, s. 5–22.

6. Bernardino de Sahagún, op.cit., s. 34–35.

7. Ibidem, s. 34.

8. Termin Aztekowie rozpowszechnił się w XIX i XX w. Określano nim przede wszystkim mieszkańców Tenochtitlanu (stolicy państwa Azteków, obecnie miasto Meksyk), którzy mówili na siebie Mexica lub Tenochca („Mieszkańcy Tenochtitlanu”). Obecnie pojęciem tym określa się grupy mówiące językiem nahuatl, zamieszkujące Dolinę Meksyku – centrum dawnego imperium azteckiego. Czasami nazywa się tak też społeczności podporządkowane przez Mexiców, mieszkające poza wspomnianym obszarem ale mówiące tym samym językiem. W źródłach występuje słowo azteca odnoszące się do migrującej grupy, która w pewnym momencie przyjęła miano Mexica, zob. Justyna Olko, Meksyk przed konkwistą, Warszawa 2010, s. 99. Azteca oznacza „Ludzi z Aztlan”. Aztlan, czyli „Miejsce Czapli” lub „Miejsce Białości” to kraina, z której Aztekowie wywodzili swe pochodzenie. Mexica zaczęli siebie nazywać prawdopodobnie po przybyciu do Doliny Meksyku. Określenie to może pochodzić od Mexitla – imienia najwyższego kapłana lub od boga nazywanego Mexi lub Mexiatl („Woda Mexitli”). Niektóre źródła podają, że nazwa stolicy imperium azteckiego Tenochtitlan, oznaczała „Miejsce Wielu Opuncji” lub „Miejsce Kamiennego Kaktusa”. Istnieją też wersje, że mogła ona pochodzić od imienia Tenocha („Owoc Kaktusa”) – jednego z czterech władców-kapłanów przewodzących Aztekom, jednocześnie jednego z dziesięciu dygnitarzy, którzy założyli Tenochtitlan, zob. Agnieszka Nocuń, Początki rozwoju kultury Mexików na podstawie mitohistorii. Jak Aztekowie założyli swoją stolicę, „Indigena. Przeszłość i współczesność tubylczych kultur amerykańskich”, 2011, nr 1, s. 71, 78–79.

9. W wymowie słów w języku nahuatl, zapoteckim i Mixtekkim należy stosować następujące zasady:
- jeżeli litera c poprzedza samogłoski e lub i to wymawia się ją jak „s” a w pozostałych przypadkach jak „k”
- cu i uc to polskie „kł”
- ch to „cz”
- hu i uh to „ł”
- qu przed samogłoskami e lub i to „k”
- x to „sz”
- y to „j”
- z to „s”
Zasady transkrypcji języka Majów są podobne poza kilkoma wyjątkami:
- w należy wymawiać jak „ł”
- j jak twarde „h”
- h jak miękkie „h”
- apostrofy oznaczają spółgłoski glotalizowane
- podwójne litery to długie samogłoski
Zob. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 18–19.

10. Ibidem, s. 106–110.

11. Maria Frankowska, Mitologia Azteków, Warszawa 1987, s. 135.

12. Miguel Leon Portilla, Dawni Meksykanie, Kraków 1976, s. 90.

13. Ibidem, s. 115–116.

14. Irena Curył-González, op.cit., s. 137. Od późnych lat XIX w. przyjęło się określać indiańskie manuskrypty wyrazem „kodeks”, mimo że mają one odmienne formy od tego rodzaju ksiąg występujących w kulturach Starego Świata, gdzie mianem tym zwykło nazywać się stos ręcznie zapisanych składek połączonych ze sobą grzbietami, zob. John B. Glass, A Survey of Native Middle American Pictorial Manuscripts, w: Handbook of Middle American Indians, t. 14 i 15, Guide to Ethnohistorical Sources, cz. 3 i 4, red. Howard F. Cline, Austin 1975, http://www.amazon.com/Handbook-Middle-American-Indians-Volumes/dp/1477306862/ref=sr_1_16?ie=UTF8&qid=1431777528&sr=8-16&keywords=Handbook+of+Middle+American+Indians#reader_B00U1MNUAE, 16.05.2015.

15. Davide Domenici, David Buti, Costanza Miliani, Brunetto Giovanni Brunetti, Antonio Sgamellotti, The Colours of Indigenous Memory: Non-invasive Analyses of Pre-Hispanic Mesoamerican Codices, w: Science and Art. The Painted Surface, red. Antonio Sgamellotti, Brunetto Giovanni Brunetti, Costanza Miliani, London, 2014, s. 95.

16. Bernardino de Sahagún, op.cit, s. 224.

17. Diego de Landa został franciszkaninem w 1540 r. w klasztorze św. Jana od Królów w Toledo. W 1549 r. wyjechał do Nowej Hiszpanii. W 1560 r. został gwardianem klasztoru w Meridzie. Opanował bardzo dobrze język Majów. Stosował ostre metody nawracania Indian, co wzbudzało sprzeciw innych misjonarzy. W 1562 r. został zmuszony do powrotu do Hiszpanii. W 1565 r., opierając się na własnych obserwacjach, oraz relacjach Majów, napisał dzieło Relación de las cosas de Yucatán (Relacja o sprawach Jukatanu). Praca ta stała się podstawowym źródłem wiedzy o życiu Majów w czasach prekolumbijskich. W 1573 r. Landa ponownie udał się do Nowego Świata gdzie został biskupem Jukatanu i Gwatemali. W latach 1574–1575 na jego polecenie wydrukowano Ewangelię w języku Majów. Zmarł w Meridzie 29 kwietnia 1579 r., zob. Kronikarze kultur prekolumbijskich, przekład, wstęp i przypisy Maria Sten, Kraków 1988, s. 236. Relación de las cosas de Yucatán ukazało się w polskim tłumaczeniu pod tytułem Świat Apocalypto.

18. Cezary Taracha, Wstęp, w: Diego de Landa, Świat Apocalypto, Radom 2006, s. 20–21. Wg innej wersji ołtarz znalazły dzieci w jednej z okolicznych jaskiń, zob. Maria Sten, Malowane księgi dawnych narodów Meksyku, Kraków 1980, s. 84.

19. Ibidem.

20. Diego de Landa, op.cit., s. 201.

21. Maria Sten, op.cit., s. 54.

22. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, Traditional papermaking and paper cult figures of Mexico, Norman 1986, s. 16, 311.

23. Maria Sten, op.cit., s. 54.

24. Benjamin Keen, The Aztec Image in Western Thought, New Brunswick 1990, s. 130.

25. Maria Sten, op.cit., s. 55.

26. Diego de Landa, op.cit., s. 138.

27. Richard E. Greenleaf, The Mexican Inquisition and the Indians. Sources for the Etnohistorian, „The Americas”, vol. 34, no. 3, 1978, s. 318.

28. Susan Schroeder, Chimalpahin and the Kingdoms of Chalco, Tucson 1991, s. 16.

29. Ibidem, s. 19.

30. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 11.

31. Ibidem, s. 4.

32. Eduardo de J. Douglas, In the Palace of Nezahualcoyotl. Painting Manuscripts, Writing the Pre-Hispanic Past in Early Colonial Period Tetzcoco, Mexico, Austin 2010, s. 5.

33. Bernardino de Sahagún, op.cit., s. 33.

34. Eduardo de J. Douglas, op.cit., s. 5.

35. Ibidem, s. 6.

36. Gordon Brotherston, Painted Books From Mexico. Codices in UK Collections and the World They Represent, Londyn 1995, s. 17.

37. Eduardo de J. Douglas, op.cit., s. 6.

38. Ibidem.

39. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 12.

40. Eduardo de J. Douglas, op.cit., s. 6, 195.

41. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 355.

42. Gordon Whittaker, The Principles of Nahuatl Writing, http://whp.uoregon.edu/dictionaries/nahuatl/whittakernahuatlwriting.pdf, s. 75, 04.07.2013.

43. Gordon Brotherston, op.cit., s. 17.

44. Alan R. Sandstrom, op.cit., s. 8.

45. Kultura Olmeków rozwijała się od ok. 1500 do 500 r. p.n.e. na wybrzeżach Zatoki Meksykańskiej, w środkowej części dzisiejszego stanu Veracruz i zachodniej Tabasco. Jej wpływy w ceramice, architekturze, rzeźbie, kalendarzu, piśmie hieroglificznym i religii odnajdowane są w Oaxaca, Chiapas, Guerrero, Morelos, na Wyżynie Meksykańskiej, Gwatemali, Salwadorze i Hondurasie. Jeszcze do niedawna badacze byli jednomyślnie przekonani, że zapoczątkowała ona rozwój wszystkich późniejszych cywilizacji mezoamerykańskich. Obecnie niektórzy badacze zwracają uwagę, że już w okresie przedklasycznym istniały w Mezoameryce inne ośrodki cywilizacyjne, np. San José Mogote w regionie Oaxaca (1400–450 r. p.n.e.) i Chalcatzingo w regionie Morelos (1500–200 r. p.n.e.). Niektóre stele z La Venty, czy stela C z Tres Zapotes świadczą o tym, że w późniejszym okresie na rzeźbę olmecką wpłynęli prawdopodobnie Majowie. Część naukowców podważa też tezę przekazania przez Olmeków innym cywilizacjom kalendarza i podstaw matematyki, wskazując na miejsce ich powstania region Oaxaca. Coraz więcej wskazuje również na to, że oddziaływanie kultury olmeckiej nie było ściśle powiązane z dominacją militarną, polityczną i ekonomiczną, ale odbywało się też drogą sojuszy, czy wymiany handlowej, a religia olmecka na nowych terenach łączyła się z lokalnymi formami wierzeń, przybierając niespotykane wcześniej formy. Nie wiadomo jakim językiem posługiwali się Olmekowie ani jak określali samych siebie. Używana obecnie nazwa została przyjęta w XIX w. W XVI w. stosowali ją do określenia Olmeków Aztekowie posługujący się językiem nahuatl, w którym znaczy „mieszkańcy kraju kauczuku”. Pozostawione przez Olmeków wielkie konstrukcje ziemne umacniane kamieniami, monumentalne rzeźby, systemy podziemnych kanałów, konstrukcje centrów ceremonialnych wymagały dobrze zorganizowanej pracy, w związku z czym uważa się, że ich społeczeństwo było zhierarchizowane. Uczeni spierający się na temat miejsca kultury Olmeków w rozwoju cywilizacji mezoamerykańskiej, niezależnie od tego czy uważają ją za źródło późniejszych kultur, czy też za kultury dominujące lub równorzędne uznają inne ośrodki, są zgodni, że była ona bardzo istotna i wpływała na cały region, zob. Irena Curyło-González, op.cit., s. 19–24.

46. Epi-olmeckim określany jest okres trwający od datowanego na ok. 300/400 r. p.n.e. końca rozwoju kultury olmeckiej do przełomu er, w którym stosowano ukształtowany wcześniej styl, zob. Mariusz Szwugier, Olmekowie. Dialog pomiędzy mitologią, religią i świętym krajobrazem, „Indigena. Przeszłość i współczesność tubylczych kultur amerykańskich”, 2011, nr 1, s. 43.

47. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 346. Istnieje jeszcze Blok z Cascajal zawierający inskrypcję odmienną od poznanych dotąd pism Mezoameryki datowany na 900 r. p.n.e. ale ze względu na wątpliwości dotyczące jego autentyczności nie jest jeszcze uwzględniany w badaniach, zob. ibidem.

48. Ibidem, s. 347.

49. Ibidem.

50. Nazywane tak od czasów kolonialnych. W języku hiszpańskim słowa te znaczą Biała Góra. Zapotekowie nazywali to miasto prawdopodobnie Górą Jaguara, zob. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 38.

51. Joyce Marcus, Mesoamerican Writing Systems. Propaganda, Myth, and History in Four Ancient Civilizations, Princeton 1992, s. 70.

52. Ibidem, s. 72.

53. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 44.

54. Joyce Marcus, op.cit., s. 71.

55. Ibidem, s. 70.

56. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 44–45.

57. Joyce Marcus, op.cit., s. 73.

58. Zwyczajowo naukowcy wyodrębniają w dziejach kultury Mezoameryki okres preklasyczny nazywany też formatywnym (ok. 2000/1800 r. p.n.e. – ok. 150/200 r. n.e.), klasyczny (ok. 150/200 r. n.e. – ok. 900/1000 r.) oraz postklasyczny (ok. 900/1000 r. n.e. – 1519 r.). Jest to podział bardzo ogólny ponieważ poszczególne okresy zaczynają się i kończą w różnym czasie na różnych obszarach Ameryki Środkowej. Poza tym nowe badania dowodzą, że zjawiska dotąd uważane za charakterystyczne dla określonej epoki można przyporządkować różnym okresom. Podział ten ma swoje korzenie w poglądach zakładających, że każda cywilizacja rozwija się, rozkwita, i upada. zob. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 17–18.

59. Joyce Marcus, op.cit., s. 66.

60. Michael E. Smith, The Aztecs, Malden 2011, s. 247.

61. Maria Sten, op.cit., s. 33.

62. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 21.

63. Gordon Whittaker, op.cit., s. 72.

64. Ibidem, s. 48–49.

65. Ibidem, s. 59.

66. Ibidem, s. 48–49.

67. Ibidem, s. 59.

68. Ibidem, s. 60–61.

69. Ibidem, s. 59.

70. Joyce Marcus, op.cit., s. 55.

71. Maria Sten, op.cit., s. 32.

72. Harri Kettunen, Christophe Helmke, Wprowadzenie do hieroglifów Majów. Podręcznik dla uczestników warsztatów. 14-ta Europejska Konferencja Majanistyczna. Kraków, 9-14 listopada 2009 r., http://www.wayeb.org/download/resources/wh2009polish.pdf, s. 7, 27.05.2013.

73. Renata Faron-Bartels, op.cit., 113.

74. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 8.

75. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 114.

76. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 8.

77. Wcześniej, w 1876 r. do takich wniosków doszedł Francuz Léon Louis Lucien Prunol de Rosny. W swojej pracy Déchiffrement de l’Écriture Hiératique del’Amérique Centrale, opierając się na znajomości innych systemów pisma ogłosił pogląd, że pismo Majów składało się z logogramów i znaków fonetycznych, zob. ibidem, s. 8–9.

78. Ibidem, s. 7–10.

79. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 114.

80. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 10.

81. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 349–350.

82. Justyna Olko, Jarosław Żrałka, W krainie czerni i czerwieni. Kultury prekolumbijskiej Mezoameryki, Warszawa 2009, s. 227.

83. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 7.

84. Justyna Olko, Jarosław Żrałka, op.cit., s. 227.

85. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 7.

86. Ibidem, s. 11.

87. Ibidem, s. 13.

88. John M.D. Pohl, Mexican Codices, Maps, and Lienzos as Social Contracts, w: Writing Without Words. Alternative Literacies in Mesoamerica and the Andes, red. Elizabeth Hill Boone i Walter D. Mignolo, Durham 1994, s. 138.

89. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 23.

90. Ibidem, s. 24.

91. Ibidem, s. 23, Davide Domenici i in., op.cit., s. 94.

92. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 8–9.

93. John S. Justeson, The origin of writing systems: Preclassic Mesoamerica, „World Archaeology”, 1986, nr 3, s. 442.

94. Davide Domenici i in., op.cit., s. 96.

95. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 356.

96. C. Miliani, D. Domenici, C. Clementi, F. Presciutti, F. Rosi, D. Buti, A. Romani, L. Laurencich Minelli, A. Sgamellotti, Colouring materials of pre-Columbian codices: non-invasive in situ spectroscopic analysis of the Codex Cospi, „Journal of Archaeological Science”, 2011, nr 30, s. 2.

97. Davide Domenici i in., op.cit, s. 96.

98. Istituto di Scienze e Tecnologie Molecolari (Università di Perugia).

99. Scientific Methodologies Applied to Archaeology and Art (Università di Perugia).

100. D. Buti, D. Domenici, C. Miliani, C. García Sáiz, T. Gómez Espinoza, F. Jímenez Villalba, A. Verde Casanova, A. Sabía de la Mata, A. Romani, F. Presciutti, B. Doherty, B.G. Brunetti, A. Sgamellotti, Non-invasive investigation of a pre-Hispanic Maya screenfold book: the Madrid Codex, „Journal of Archaeological Science”, 2014, nr 42, s. 170, Davide Domenici i in., op.cit, s. 96–97.

101. Joyce Marcus, op.cit., s. 71.

102. Ibidem, s. 70.

103. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 23.

104. Joyce Marcus, op.cit., s. 60.

105. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 58.

106. Do dzisiejszych czasów zachowały się także powstałe w czasach kolonialnych księgi Mixteków wykonane w stylu prekolumbijskim. Należy do nich Kodeks Selden pochodzący z Añute (Jaltepec), zob. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 359.

107. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 88.

108. The Codex Zouche-Nuttall, http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=662517&partId=1&searchText=codex&page=1, 23.04.2015

109. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 89.

110. Códice Colombino, http://bdmx.mx/detalle/?id_cod=19#.VTkfcSw-ci5, 23.04.2015

111. Nancy Irene Patterson Troike, The Codex Colombino-Becker, praca doktorska, Londyn 1974, s. 3–4, http://discovery.ucl.ac.uk/1349285/1/DX211395.pdf

112. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 89.

113. Ibidem, s. 23, 252.

114. Davide Domenici i in., op.cit, s. 105, 107.

115. Ibidem, s. 104.

116. C. Miliani i in., op.cit., s. 6.

117. Davide Domenici i in., op.cit, s. 108.

118. Ibidem, 111–112.

119. Ibidem, s. 108.

120. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 24.

121. Ibidem.

122. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 59.

123. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 360. Bustrofedon to naprzemienny kierunek rozmieszczania treści, np. od strony lewej do prawej, od prawej do lewej, od lewej o prawej itd. W języku greckim boustrophedon znaczy „tak jak orzą woły”. Używany był przez Greków i Italików do VI w. p.n.e.

124. Ibidem.

125. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 24.

126. Joyce Marcus, op.cit., s. 61.

127. Joyce Marcus, op.cit., s. 60.

128. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 24.

129. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 59-60.

130. Joyce Marcus, op.cit., s. 53–54.

131. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 356.

132. Fray Toribio de Benavente żył w latach 1490–1569. Do Tenochtitlanu dotarł 17 czerwca 1524 r. Przebywając w Ameryce nauczył się języka nahuatl, przy pomocy którego przez ponad 40 lat ewangelizował Indian. W latach 1541–1542, na podstawie poczynionych obserwacji i zebranych informacji opublikował książkę zatytułowaną Historia de los indios de la Nueva España (Historia Indian z Nowej Hiszpanii), zob. Kronikarze kultur…, s. 164.

133. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 22.

134. Ibidem, s. 23.

135. Matricula de Tributos, http://www.mesolore.org/viewer/view/1/Matrcula-de-Tributos

136. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 357–359.

137. Karl Taube, The Cultural and Historical Significance of Mesoamerican Codices: an External Perspective. Presented at symposium entitled „The World Digital Library and Mesoamerican Codices: Expanding Access and Promoting International Cooperation”, s. 30, http://project.wdl.org/content/mexican_codices/Taube_MexicoCity_Paper.pdf, 02.02.2015.

138. Azteckie, Mixtekkie i zapoteckie wyższe sfery mówiły wyszukanym, przepełnionym przenośniami językiem, odróżniającym się od prostszego, używanego przez niższe warstwy społeczne. Ten sposób wysławiania się określano metaforycznie w nahuatl in huel papatlahuac, in huel xopalehuac quetzalli czyli „bardzo szerokie, bardzo zielone drogocenne pióro”. Potocznie nazywany tecpillatolli był przeciwieństwem mowy zwykłych ludzi, czyli macehuallatolli. Zapotecy w XVI w. nazywali go tichaquihui co można przetłumaczyć jako „mowa pałacowa”. Określano go również mianem quelanaquihui, „czyli słowa pałacowe”. Jeszcze inne określenia wytwornej mowy to ticha namacha i ticha nataa oznaczające „elegancką mowę” oraz „wyrafinowaną mowę”, zob. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 352, Joyce Marcus, op.cit., s. 52, 69.

139. Przez hiszpańskich kolonistów nazywanych trecenas.

140. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 356–357.

141. http://digital.vatlib.it/en/item/MSS_Borg.mess.1, 29.04.2015.

142. Karl Taube, op.cit., s. 30.

143. Ibidem, s. 31.

144. Eduard Seler, Codex Vaticanus no. 3773 (Codex Vaticanus B). Eine altmexikanische Bilderschrift der Vatikanischen Bibliothek, Berlin 1902, s. 1, Codex Vaticanus 3773 (Codex Vaticanus B), http://www.famsi.org/research/graz/vaticanus3773/thumbs_0.html, 15.05.2015.

145. C. Miliani i in., op.cit., s. 2.

146. Manuscripts and Old Books, http://www.bub.unibo.it/en-us/bibliographic-resource/manuscripts-and-old-books.aspx?idC=61662&LN=en-US, 28.04.2015.

147. Davide Domenici i in., op.cit, s. 99.

148. C.A. Burland, Introduction, w: Codex Laud (Ms. Laud Misc. 678). Bodleian Library Oxford, Graz 1966, s. 12.

149. Akademische Druck - u. Verlagsanstalt - Graz. Codices. Codex Laud (Ms. Laud Misc. 678, Bodleian Library), http://www.famsi.org/research/graz/laud/thumbs_0.html, 15.05.2015.

150. C.A. Burland, op.cit., s. 7.

151. Codex Borbonicus (fin XVe siècle), http://www.assemblee-nationale.fr/histoire/7gf-borbonicus.asp, 18.05.2015.

152. N.C. Christopher Couch, Images of the Common Man in the Codex Borbonicus, „Estudios de cultura Náhuatl”, nr 17, 1984, s. 89.

153. Codex Borbonicus, http://www.famsi.org/research/loubat/Borbonicus/thumbs0.html

154. Liczba 52 wynikała stąd, iż co tyle lat powtarzała się ta sama nazwa dnia złożona z określeń obydwu kalendarzy.

155. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 357.

156. Izabela Wilkosz, Power, Performance and Propaganda – Sociopolitical Aspects of the Aztec Feast of Toxcatl, praca doktorska, Berlin 2014, http://www.diss.fu-berlin.de/diss/servlets/MCRFileNodeServlet/FUDISS_derivate_000000015137/Doktorarbeit_Izabela_Wilkosz.pdf;jsessionid=28600105BE4272C1A1D2E1465F6E2022?hosts=

157. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 361.

158. Ibidem, s. 365–366.

159. Ibidem, s. 366–368.

160. Ibidem, s. 361.

161. Ibidem, s. 362–363.

162. Autor słownika hiszpańsko-nahuatl opublikowanego w 1555 r.

163. Tak samo Molina przetłumaczył składające się ze słów życie i mowa, odnoszące się do ustnych opowieści historycznych określenie nemiliz tlatollotl, zob. Joyce Marcus, op.cit., s. 52.

164. Ibidem, s. 52–53.

165. C. Miliani i in., op.cit., s. 6, Davide Domenici i in., op.cit., s. 101.

166. C. Miliani i in., op.cit., s. 6.

167. Davide Domenici i in., op.cit., s. 101.

168. Przechowywany we Florencji rękopis Historia general de las cosas de Nueva España. Jego Księga XI zatytułowana O właściwościach zwierząt, ptaków, ryb, drzew, ziół, kwiatów, metali, kamieni oraz kolorów zawiera szczegółowe informacje m.in. o barwnikach stosowanych przez Azteków, zob. Kamila Baraniecka, op.cit., s. 18.

169. Ibidem, s. 105.

170. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 24.

171. C. Miliani i in., op.cit., s. 6, Davide Domenici i in., op.cit., s. 105.

172. Maria Sten, op.cit., s. 37.

173. C. Miliani i in., op.cit., s. 6.

174. Davide Domenici i in., op.cit., s. 105.

175. C. Miliani i in., op.cit., s. 6.

176. Ibidem, Maria Sten, op.cit., s. 37.

177. C. Miliani i in., op.cit., s. 6.

178. Ibidem, s. 7.

179. Davide Domenici i in., op.cit., s. 108.

180. C. Miliani i in., op.cit., s. 7.

181. Davide Domenici i in., op.cit., s. 110, 112.

182. C. Miliani i in., op.cit., s. 7.

183. Gordon Whittaker, op.cit., s. 75.

184. Joyce Marcus, op.cit., s. 48.

185. Miguel Leon Portilla, op.cit., s. 49–51.

186. Ibidem, s. 51. Chichimecy (l. poj. Chichimecatl, czyli „Ssący”, l. mn. Chichimecah) zgodnie z mityczno-historyczną tradycją byli przodkami większości społeczności zamieszkujących w XV i XVI w. Dolinę Meksyku. Mianem tym określano koczownicze i półkoczownicze ludy z północy, które podporządkowano w czasie długotrwałych wojen, zob. Justyna Olko, Wróg, barbarzyńca, obcy w imperium azteckim, w: Wyobrażenie wroga w dawnych kulturach, red. Jerzy Axer, Justyna Olko, Warszawa 2007, s. 124–125.

187. Inga Clendinnen, Aztekowie. Próba interpretacji, Warszawa 1996, s. 211–212.

188. Maria Sten, op.cit., s. 35.

189. Istnieje jeszcze Kodeks Grolier znajdujący się w Meksyku, odkryty w latach siedemdziesiątych XX w. ale jego autentyczność nie jest pewna ze względu m.in. na zróżnicowanie stylistyczne i brak treści poza ciągami liczb, zob. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 356, Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 120.

190. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 355.

191. Karl Taube, op.cit., s. 2.

192. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 118.

193. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 24.

194. Karl Taube, op.cit., s. 2.

195. Ibidem, s. 24.

196. Codex Dresdensis, http://digital.slub-dresden.de/werkansicht/dlf/2967/?tx_dlf%5Bpointer%5D=3&cHash=5515a04e9d909112607cce925d2f933c, 27.02.2015.

197. Material / Erhaltung, http://www.slub-dresden.de/en/collections/manuscripts/the-dresden-maya-codex/material-erhaltung/, 02.03.2015.

198. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 119.

199. The Dresden Codex, http://www.famsi.org/mayawriting/codices/dresden.html, 02.03.2015.

200. The Madrid Codex, http://www.famsi.org/mayawriting/codices/madrid.html, 02.03.2015.

201. D. Buti i in., op.cit., s. 166.

202. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 120.

203. D. Buti i in., op.cit., s. 167.

204. Codex Peresianus, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8446947j/f1.image.r=peresianus.langEN, 04.03.2015.

205. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 120.

206. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 24.

207. D. Buti i in., op.cit., s. 174.

208. Davide Domenici i in., op.cit, s. 104.

209. O sposobie wytwarzania manuskryptów przez Indian.

210. D. Buti i in., op.cit., s. 174.

211. Ibidem, s. 175–176.

212. Ibidem, s. 174.

213. Ibidem, s. 167–168, 175.

214. Ibidem, s. 174–176.

215. Ibidem, s. 167–168.

216. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 119.

217. Maria Sten, op.cit., s. 38.

218. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 7.

219. Ibidem, s. 20.

220. Justyna Olko, Jarosław Żrałka, op.cit., s. 210.

221. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 20.

222. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 117.

223. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 27.

224. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 13.

225. Maria Sten, op.cit., s. 35.

226. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 13.

227. Ibidem, s. 19.

228. Ibidem, s. 25.

229. Ibidem, s. 21–22.

230. Joyce Marcus, op.cit., s. 71. Księgi kopiowane na papier pochodzący z Hiszpanii były nazywane przez Zapoteków quiychiyati Castilla, zob. ibidem.

231. Michael E. Smith, The Aztecs, Malden 2011, s. 330.

232. Maria Sten, op.cit., s. 32.

233. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 7.

234. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 118.

235. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 23.

236. Joyce Marcus, op.cit., s. 53.

237. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 13.

238. The Mexican Treasury. The Writings of Dr. Francisco Hernández, Stanford 2000, s. 182.

239. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 13.

240. The Mexican Treasury…, s. 182.

241. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 31.

242. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 23.

243. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 9.

244. Ibidem, s. 10.

245. Maria Sten, op.cit., s. 32–34.

246. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 12.

247. Ibidem, s. 7.

248. Ibidem, s. 16–17.

249. Ibidem, s. 15.

250. Joyce Marcus, op.cit., s. 69.

251. Ibidem, s. 70.

252. Ibidem, s. 57, 59.

253. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 58–59.

254. Ryszard Tomicki, Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław 1990, s. 81.

255. Joyce Marcus, op.cit., s. 52. Mowę określano terminem tlatollotl czyli „wypowiadane słowa”, zob. ibidem.

256. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 24.

257. Ibidem, s. 22.

258. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 20.

259. Justyna Olko, Jarosław Żrałka, op.cit., s. 210.

260. Davide Domenici i in., op.cit, s. 95.

261. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 118.

262. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 355.

263. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 26.

264. Ibidem, s. 24.

265. Ibidem, s. 25.

266. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 355.

267. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 27.

268. Diego de Landa, op.cit., s. 57.

269. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 355.

270. „Księga rozmów”.

271. Maria Frankowska, op.cit., s. 174.

272. Joyce Marcus, op.cit., s. 50.

273. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 26.

274. Joyce Marcus, op.cit., s. 50.

275. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 26.

276. Ryszard Tomicki, Tlatoani jako wielki tancerz, w: Dawne elity. Słowo i gest, red. Jerzy Axer i Justyna Olko, Warszawa 2005, s. 143.

277. Joyce Marcus, op.cit., s. 50–51.

278. Maria Sten, op.cit., s. 54.

279. Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 119.

280. Harri Kettunen, Christophe Helmke, op.cit., s. 21.

281. Inga Clendinnen, op.cit., s. 212–213.

282. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 25.

283. Michael E. Smith, op.cit., s. 246.

284. Ryszard Tomicki, Ludzie i…, s. 45–46, 80–84.

285. Bernal Diaz del Castillo, Pamiętnik żołnierza Korteza czyli prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii, Łódź 1986, s. 62.

286. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 24, 252, Renata Faron-Bartels, op.cit., s. 119.

287. Davide Domenici i in., op.cit., s. 95.

288. Ibidem., s. 114.

289. Joyce Marcus, op.cit., s. 71.

290. Maria Sten, op.cit., s. 60.

291. Gordon Whittaker, op.cit., s. 75.

292. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 8.

293. Irena Curył-González, op.cit., s. 137.

294. Alan R. Sandstrom, Pamela Effrein Sandstrom, op.cit., s. 9.

295. Diego de Landa, op.cit., s. 57.

296. Bernal Diaz del Castillo, op.cit., s. 148.

297. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 22.

298. Diego de Landa, op.cit., s. 62.

299. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 26.

300. Ibidem, s. 27.

301. Ibidem, s. 24.

302. Ibidem, s. 25.

303. Miguel Leon Portilla, op.cit., s. 49.

304. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 25.

305. Ibidem, s. 22.

306. Justyna Olko, Meksyk przed…, s. 365.

307. Miguel Leon Portilla, op.cit., s. 115.

308. Einstein w cytatach. Pełne wydanie, zebrała i opracowała Alice Calaprice, Warszawa 2014, s. 267.

309. Np. w Tikal odkryto ślady celowych uszkodzeń na najważniejszych stelach i innych kamiennych zabytkach sprzed 378 r. Ustalono również, że mniejsze stele z tego okresu przetransportowano do mających drugoplanowe znaczenie pobliskich miast, zob. Justyna Olko, Jarosław Żrałka, op.cit., s. 220. Przeprowadzone w przeszłości tego typu działania pomagają mimo wszystko w jakimś stopniu, odtworzyć dzieje prekolumbijskich Majów. Przykładowo, badacze wiążąc opisane powyżej fakty z odczytem glifów mówiącym o przybyciu 16 stycznia wspomnianego roku z zachodu do Tikal władcy o imieniu Siyaj K’ak’ i o „wejściu w wodę” (och ha), czyli najprawdopodobniej śmierci tego samego dnia dotychczasowego rządzącego, nazywającego się Chak Tok Ichaak I wysnuli wniosek, że w wyniku zbrojnego starcia władzę w tym mieście objęła wtedy nowa dynastia, zob. ibidem.

310. Ibidem, s. 210.

311. Davide Domenici i in., op.cit., s. 114–115.

312. Elizabeth Hill Boone, op.cit., s. 4.

313. Żył w latach 1573–1645. Anglikański arcybiskup Canterbury, od 1633 r. prymas całej Anglii.

314. Angielski prawnik żyjący w latach 1584–1654.

315. Gordon Brotherston, op.cit., s. 18.