Kodeksy Mixteków

Mixtecy książki potocznie określali jednym słowem tutu, które oznaczało również papier[103]. W XVI w. nazywali swoje kodeksy tonindeye, co znaczy „historia rodów”, lub naandeye czyli „wspomnienia z przeszłości”. Na poszczególne karty kodeksów mówiono tutu ñuhu, czyli „święty papier” lub ñee ñuhu, czyli „święta skóra” w zależności od materiału z jakiego zostały wykonane[104]. Niewykluczone, że przymiotnik oznaczający świętość był dodawany ze względu na to, że księgi w dużej mierze zawierały treści związane z mitologią[105].

Zachowane prekolumbijskie księgi Mixteków

Do dzisiejszych czasów przetrwały tylko cztery księgi Mixteków uznawane za prekolumbijskie[106]. Wszystkie zawierają treści historyczne. Przechowywany obecnie w Österreichische Nationalbibliothek Kodeks Vindobonensis składa się z 52 kart o wymiarach ok. 22 na ok. 26 cm. Na jego awersie znajduje się kosmogonia dynastii mixteckich, a na rewersie genealogia królewskiego rodu Tilantongo. Obie strony zostały zapisane przez różnych artystów[107]. Kodeks Zouche-Nuttal z Teozacualco, zawiera 47 kart o szerokości ok. 23,5 cm i wysokości ok. 19 cm[108]. Na rewersie spisano historię dynastii z Tilantongo, Teozaocalco i prawdopodobnie Zaachila. Rewers prezentuje częściową biografię władcy 8 Jeleń „Pazur Jaguara”. Również w tym przypadku obie strony zostały zapisane przez różnych skrybów. Obecnie znajduje się w zbiorach British Museum. Kodeks Colombino-Becker I składa się z 24 kart Kodeksu Colombino oraz 16 Kodeksu Becker I o szerokości ok. 19 cm i wysokości ok. 26 cm. Zapiski na jednej stronie częściowo relacjonują dzieje życia władców 8 Jeleń oraz 4 Wiatr z perspektywy mieszkańców nadbrzeżnego Tututepec[109]. Jego 4 fragmenty (strony 1-15, 16, 17-19, 20-24) znane jako Kodeks Colombino przechowywane są w Museo Nacional de Antropología w Meksyku[110] a 3 pozostałe, pod nazwą Kodeks Becker I wchodzą w skład zbiorów wiedeńskiego Museum für Völkerkunde[111]. Kodeks Bodley tworzą 23 karty o wymiarach 26 na 29 cm. Awers zawiera historię dynastii z Tilantongo obejmującą biografię władcy 8 Jeleń. Na rewersie zamieszczona została historia dynastii z Tilantongo oraz Flints ze szczególnym uwzględnieniem przodków ze strony ojca władcy 4 Wiatr. Ponadto znajdują się tam dzieje rządzących rodów z Achiutla i Taxiao[112]. Obecnie przechowywany jest w oksfordzkiej Bodleian Library.

Materiał służące do wytwarzania manuskryptów

Dokumenty wykonane zostały ze skóry i złożone jak harmonijka. Do ich wytworzenia użyto kawałków wcześniej oczyszczonej i pozbawionej sierści skóry o długości od 50 do 100 cm, które sklejono tak aby uzyskać pas o pożądanych wymiarach. Zazwyczaj przyjmuje się, że prekolumbijskie księgi były wytwarzane z jeleniej skóry. Badania mikroskopijne Kodeksu Colombino wykazały jednak, że został on wykonany ze skóry widłoroga (Antilocapra americana). Przed złożeniem, długie pasy pokryte zostały warstwą białej substancji. Powierzchnia Kodeksu Colombino powleczona jest mieszanką siarczanu wapniowego i węglanu wapnia. Jej zadaniem było utwardzenie powierzchni skóry i przygotowanie jej do malowania. W zbadanym Mixtekkim Kodeksie Selden, pochodzącym z czasów wczesno kolonialnych, w pokrywającej go białej warstwie wykryto jeszcze klej pochodzenia zwierzęcego. Wskazuje to, że mógł być on stosowany jako medium także w czasach prekolumbijskich[113].

Badania Kodeksu Colombino-Becker I wykazały, że użyty w nim czerwony barwnik uzyskano ze sproszkowanych czerwców kaktusowych (Dactylopius coccus). Aby uzyskać odcień różowawy mieszano go z bielą[114]. Analiza koloru szarego występującego w tym dokumencie pozwoliła na stwierdzenie, że otrzymano go poprzez zmieszanie zrobionego z węgla drzewnego czarnego barwnika z węglanem wapnia[115]. Farba ciemno żółta występująca w tym dokumencie powstała prawdopodobnie z roślin z rodzaju Buddleia lub porostów z rodzaju brodaczek (Usnea)[116]. W celu uzyskania koloru pomarańczowego nałożono na siebie barwnik czerwony i żółty. W dokumencie tym występuje też jeszcze barwa pomarańczowa powstała w wyniku zastosowania odrębnego barwnika[117]. W Kodeksie Colombino-Becker I użyto tzw. „niebieskiego Majów” czyli koloru otrzymanego w wyniku połączenia pozyskiwanego z indygowca farbiarskiego (Indigofera suffruticosa) indygo i włóknistego krzemianu pałygorskitu. Przez zmieszanie niebieskiego z organicznym żółtym uzyskano różne rodzaje zielonego[118]. We wczesno kolonialnym Kodeksie Selden kolor zielonkawy powstał z połączenia czarnego z żółtym. Może to wskazywać, że w ten sposób otrzymywano tę barwę również w czasach prekolumbijskich[119]. Jak zauważyła Elizabeth Hill Boone, niektóre z niebieskich i zielonych roślinnych barwników były nietrwałe i płowiały z upływem czasu przybierając ciemno-brązowy odcień. Z tego powodu pióra quetzala mają często w kodeksach Mixteków mało efektowny kolor[120].

Badania zachowanych manuskryptów i testy barwników pozwalają zrekonstruować proces malowania. Prawdopodobnie najpierw rysowano kontury obiektu stosując delikatny roztwór czerwonego barwnika. Naszkicowany różowy obszar był następnie kolorowany. Na końcu obiekt był obrysowywany czarnym węglem (sadzą). Artyści mogli też malować proste linie, pełniące rolę szablonu. W przypadku zmiany, pomyłki lub poprawki elementy przeznaczone do usunięcia zamalowywano białą farbą lub fragment papieru, na którym się znajdowały pokrywano dodatkową warstwą białego podkładu[121].

Treści

Wiele wskazuje, że symbole i malunki zamieszczane w kodeksach wykonywane były według określonych kanonów[122]. Treści w zachowanych księgach Mixteków rozmieszczone są horyzontalnie, na całej długości dokumentu, najczęściej w porządku zwanym bustrofedon[123]. Bieg tekstu wyznaczają czerwone linie. Służą one również do wydzielania rejestrów na poszczególnych stronach. Czytanie kontynuuje się w miejscu gdzie linia nie jest dociągnięta do brzegu karty. Zdarza się, że fabuła urozmaicana jest notatkami autora oraz wzbogacana równoległym wątkiem. Opisywane wydarzenia umiejscawiane są w czasie za pomocą dat dziennych roku 260-dniowego podawanych z nazwą roku 365-dniowego w obrębie 52-letnich cykli. mixteckie opowieści historyczne charakteryzują się dużą dramaturgią. Bohaterowie wplątani są w zawiłe koleje wydarzeń. Oprócz innych ludzi, na ich los wpływ mają siły nadnaturalne, głównie nieprzyjazne, pochodzące ze świata podziemnego. Księgi Mixteków najwięcej miejsca poświęcają dokonaniom władcy 8 Jeleń. W dużo mniejszym stopniu skupiają się na życiu innych rządzących, szczegółowo natomiast obrazują złożone relacje pokrewieństwa i związane z nimi sojusze polityczne. Przedstawienia ikonograficzne i piktogramy kojarzą się z pojęciami, które reprezentują (wojny, śluby, narodziny dzieci, rytuały itp.). Np. pokrewieństwo wskazywano malując ślady stóp łączące określoną osobę z jej rodziną lub miejscem pochodzenia[124].

Lienzos

Mixtekowie sporządzali dokumenty historyczne także na materiale tkanym z bawełny (lienzos). Miały one postać wielkich arkuszy, które mogły być składane, rozkładane na podłodze lub rozwieszane na ścianach. Pierwsi konkwistadorzy wspominali, że w środkowym Meksyku malowano na nich mapy[125]. Mixtekowie nazywali je taniño, a materiał służący do ich wytwarzania dzoo cisi, czyli „biała tkanina”[126]. Dokumenty genealogiczne mogły świadczyć o prawach do sukcesji natomiast mapy malowane na tkaninach mogły obrazować tereny kontrolowane przez rządzących[127]. Żyjący w XVII w. w Meksyku dominikanin Francisco de Burgoa napisał, że w jaskini, w której chowano ich władców, wśród zawiniątek pogrzebowych, ołtarzy i kultowych figur, znajdowało się też kilka lienzos de pinturas. Spośród tego typu dokumentów przetrwałych do obecnych czasów, być może tylko jeden pochodzi z czasów prekolumbijskich. Składają się one ze zszytych ze sobą kilku pasów tkanego materiału. Pojedyncze kawałki mają od 35 do 55 cm szerokości. Jest to rozmiar, który uzyskiwano, używając do tkania najbardziej poręcznych krosen. Jako że nie był to materiał sztywny, nie można było użyć substancji wygładzających powierzchnię do malowania[128].

Inne nośniki treści

Warto jeszcze nadmienić, że duże podobieństwo do stylu kodeksów przejawiają malunki na niektórych naczyniach ceremonialnych Mixteków, ze względu na swoją ornamentację określanych jako typ kodeksowy (w języku hiszpańskim tipo codice). Cenione są również ich malowidła ścienne, przedstawiające sceny tworzące narrację, odkryte m.in. w grobach w Monte Alban oraz w świątyniach i pałacach w Mitli i Yagul[129].